Sulechowskie Towarzystwo Historyczne

Martin Georg Bruchmann i jego kronika Sulechowa - cz. I
(Biuletyn Informacyjny Miasta i Gminy Sulechów – wrzesień 2026, nr 276, s. 12-14)

W XVII wieku, epoce wojen, zarazy i przemian religijnych, szczególnego znaczenia nabierały lokalne kroniki. To właśnie one pozwalają dziś odtworzyć życie codzienne dawnych społeczności. Jednym z takich kronikarzy był Martin Georg Bruchmann – luterański duchowny, nauczyciel i autor obszernej kroniki Sulechowa. Jego najważniejsze dzieło – „Annales oder Geschichtbuch und Cronika der Stadt Züllch” (1665) – stanowi nie tylko zapis wydarzeń, ale jest ówczesną odpowiedzią na potrzebę zachowania pamięci wspólnoty miejskiej. Działalność Bruchamanna przypada na epokę baroku [1] naznaczoną głębokimi przemianami. Był to czas kształtowany przez następstwa reformacji i kontrreformacji oraz długie konflikty zbrojne, w tym wojnę trzydziestoletnią [2], które silnie oddziaływały na życie społeczne i gospodarcze miasta. Religia odgrywała wówczas rolę nadrzędną, organizując zarówno życie duchowe, jak i codzienność mieszkańców. Jednocześnie rozwijała się refleksja intelektualna do porządkowania wiedzy i opisywania rzeczywistości lokalnej.

Tytuł siedemnastowiecznej kroniki autorstwa M. G. Bruchmanna „Annales oder Geschichtbuch und Chrionik der Stadt Züllich” - może dziś brzmieć zagadkowo, zwłaszcza użycie łacińskiego słowa „annales”. Termin ten pochodzi z łaciny, od słowa „annus” oznaczającego „rok”, i pierwotnie odnosił się do krótkich zapisów wydarzeń uporządkowanych rok po roku. Takie roczniki prowadzono już w starożytnym Rzymie, gdzie urzędnicy i kapłani zapisywali najważniejsze fakty z życia państwa – bez komentarzy, interpretacji czy rozwiniętej narracji. Annały ograniczały się do podstawowych informacji: kto sprawował władzę w danym roku, jakie wojny wybuchły, czy wystąpiły klęski żywiołowe. Z biegiem czasu forma ta ewoluowała. Historycy, jak np. Tacyt [3], zaczęli wprawdzie zachowywać układ chronologiczny, ale wzbogacali swoje dzieła o opisy, reflekcje i charakterystyki postaci. W efekcie „annales” zaczęły kojarzyć się szerzej z poważnym, uporządkowanym opisem dziejów. W epoce nowożytnej, do której należy kronika Bruchmanna, termin ten był już często używany jako prestiżowa, uczona nazwa dla dzieła historycznego, nawet jeśli jego forma znacznie odbiegała od starożytnego pierwowzoru. Jego kronika to rozbudowana opowieść o przeszłości miasta. Autor analizuje możliwe daty jego powstania, rozważa kontekst polityczny. Przywołuje innych badaczy, takich jak Joachim Cureus [4] czy Jacobus Schickfusius [5]. Nieprzypadkowa jest też druga część tytułu: „oder Geschichtbuch und Chronik”, czyli „czyli księga historii i kronika”. Bruchmann używając łacińskiego terminu „annales”, zaraz po nim wyjaśnia, że chodzi o historię i kronikę miasta Sulechowa.

Il. 1. – Panorama Sulechowa z lat ok. 1710–1715, wyk. Daniel Petzold (zbiory: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna
im. Z. Herberta w Gorzowie Wielkopolskim) [6].

Sulechów (Züllich) należał wówczas do Nowej Marchii [7], stanowiącej część państwa brandenburskiego rządzonego przez Hohenzollernów. W XVII wieku władzę sprawowali kolejni elektorzy: Jan Zygmunt Hohenzollern [8], Jerzy Wilhelm Hohenzollern [9] oraz Fryderyk Wilhelm Hohenzollern [10]. Szczególnie istotne znaczenie miał ostatni z nich, który po zakończeniu wojny trzydziestoletniej podjął działania zmierzające do odbudowy i wzmocnienia państwa. Region Nowej Marchii miał charakter peryferyjny i był silnie dotknięty skutkami tej wojny. Spustoszenia demograficzne i gospodarcze, przemarsze wojsk, kontrybucje, rabunki oraz epidemie stanowiły codzienność mieszkańców Sulechowa. Sulechów jest wówczas niewielkim, ale istotnym ośrodkiem miejskim pełniącym funkcje administracyjne, gospodarcze i religijne. Jego funkcjonowanie opierało się na rzemiośle, działalności cechów, obecności szkół oraz struktur kościelnych. Lokalna elita złożona z duchownych, urzędników i nauczycieli – odgrywała kluczową rolę w organizacji życia miejskiego.

Kim był autor kroniki? Martin Georg Bruchmann (Marcin Jerzy Bruchmann) [11] urodził się 31 sierpnia 1598 roku w Sulechowie w rodzinie rzemieślniczej o ustabilizowanej pozycji społecznej. Jego ojciec, Melchior Bruchmann, był farbiarzem tkanin jasnych, a jego dziadek ze strony matki Katariny Friebin– Michael Frieb, farbiarzem tkanin czarnych. M. G. Bruchman odebrał staranne wykształcenie, charakterystyczne dla ambitnych przedstawicieli protestanckiego mieszczaństwa. Początkowo kształcił się w Sulechowie (Züllich) i Kostrzynie (Küstrin), a następnie studiował na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą oraz w Wittenberdze – jednym z ważniejszych ośrodków myśli luterańskiej w Europie. Studia teologiczne stanowiły podstawę jego wykształcenia, jednak już w tym okresie wykazywał wyraźne zainteresowanie studiując historię ojczystą.

Z pamiętnika wyłania się obraz pierwszych miesięcy – sierpień–wrzesień 1945 roku – pełny ciężkiej pracy i drobnych codziennych dramatów: naprawa ogrodzeń, urządzenie stajni, uporządkowanie pól, sadów i ogrodu. Opuszczone domy poniemieckie były częściowo zniszczone, często ograbione, a meble nadawały się jedynie do przeróbki lub wymiany. Alicja notuje w pamiętniku swoje zaskoczenie różnicą między Wołyniem a Wielkopolską – rytm życia w nowej wsi był inny, a ludzie patrzyli na przybyszy ze Wschodu podejrzliwie.

Karierę zawodową Bruchmann rozpoczął w Świebodzinie (Schwibus), gdzie w 1623 r. uzyskał stopień bakałarza (łac. artium baccalaureus, dosł. bakałarz sztuk, w domyśle „wyzwolonych”. Baccalaureus – był wówczas pierwszym stopniem akademickim). W 1626 r. został zastępcą rektora (Kon-Rektor). Był to początek jego pracy pedagogicznej, ściśle związanej z kościołem luterańskim. W 1627 r. ożenił się z Anną Katarzyną, córką kupca Kaspra Janckego młodszego ze Świebodzina, z którą miał kilkoro dzieci. Jednak już w 1628 r., w wyniku szeroko zakrojonej akcji usuwania luterańskich nauczycieli ze szkół i kościołów, 12 grudnia otrzymał zwolnienie. Wraz z żoną i córką, która miała zaledwie 28 tygodni, znalazł schronienie w Rotenburgu, gdzie przez półtora roku mieszkał za darmo. Mimo wsparcia, pobyt ten nie spełniał jego oczekiwań, dlatego w 1630 r. przeniósł się do Szczańca (Stentsch), a następnie do Międzyrzecza (Meseritz). W 1630 r. objął stanowisko rektora szkoły w Schwerin w Polsce (prawdopodobnie chodzi o dzisiejszą Skwierzynę nad Wartą). Funkcja ta nie zapewniała jednak stabilności – zatrudniono go tylko na pół roku, co zmuszało go do skromnego życia.

W obliczu tych trudności zaczął zabiegać o służbę u elektora brandenburskiego, aby zapewnić sobie utrzymanie. Udał się do Strzelec Krajeńskich (Friedebergu) w Nowej Marchii, gdzie znajdowała się administracja kościelna regionu. W Kostrzynie panowała wówczas zaraza. Tam przedstawił swoją sytuację kanclerzowi von Benckendorfowi, który udzielił mu wsparcia i wystawił listy polecające do patronów w Wurmsfeld koło Gorzowa (Landsberg) oraz Ośnie Lubuskim (Drosen), gdzie wówczas było wolne stanowisko diakona [12]. Mimo tych rekomendacji Bruchmann nie otrzymał oczekiwanego stanowiska. Kolejna szansa pojawiła się w 1633 r., kiedy planowano powierzyć mu diakonat w Züllichau, jednak nagła śmierć kanclerza w Friedebergu przekreśliła te plany. Kolejna szansa pojawiła się w 1634 r., kiedy dzięki wsparciu inspektora magistra Daniela Fessla z Kostrzyna otrzymał stanowisko w Słońsku (Sonnenburgu). D. Fessel go do tego urzędu wyświęcił (łac. ordinatio, niem. Ordination) i wprowadził (łac. installatio, niem. Installation, także Einführung). Bruchmann stanął tam przed dużym wyzwaniem – z powodu wakatu na stanowisku pastora przez około pótora roku samodzielnie sprawował opiekę nad całą parafią. Okres ten, przypadający na czas wojny trzydziestoletniej, był szczególnie trudny ze względu na sytuację polityczną, jak i społeczną.

Il.2 - Adam hrabia von Schwarzenberg (1583–1641). Współczesny obraz,
obecnie w prywatnej kolekcji dra Alexandra Rothkopfa w Gummersbach. [13]

W 1639 r. M.G. Bruchmann otrzymał kolejną nominację na pastora w Górzycy (Göriyz), którą zawdzięczał Adamowi von Schwarzenbergowi [14]– jednej z najważniejszych postaci administracji brandenburskiej. Adam hrabia von Schwarzenberg (także Schwartzenberg, ur. 26 sierpnia 1583 w Gimborn w Bergisches Land; zm. 14 marca 1641 w Spandau), był wpływowym doradcą elektora Jerzego Wilhelma oraz w latach 1625–1641 zwierzchnikiem (Herrenmeisterem) baliwatu brandenburskiego Zakonu Joannitów. Tam Bruchmann osiadł na dłużej, stabilizując swoją sytuację życiową i rozwijając działalność pisarską. W 1649 r. uzyskał tytuł magistra na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą, co potwierdziło jego aspiracje naukowe i umacniało jego pozycję w środowisku duchowieństwa luterańskiego. Źródła potwierdzają, że żył jeszcze w 1666 r., choć dokładna data jego śmierci nie jest znana.

M.G. Bruchmann był niezwykle płodnym autorem. Opublikował szereg dzieł, typowych w baroku, o charakterze religijnym, filozoficznym i historycznym. W druku wydano:
- „Die Berlin Ehren-Säule” - „Berlińska kolumna chwały”, z ryciną przedstawiającą Margarethe Linderin, córkę rektora Lindnera ze Słońska, wydana w Kostrzynie 1643 r., formatu 4° (quarto).
- „Die H. Christ-Bürde” – „Święty ciężar Chrystusa”, czyli kazania o historii Chrystusa, wydana w Kostrzynie 1645 r., formatu 4°(quarto).
- „Eine Osterpredigt, Pfingstpredigt und Trauer- und Klagpredigt über den tödlichen Hintritt Königs Gustaphi Adolphi von Schweden und Fürsten” - „Kazanie wielkanocne, kazanie zielonoświątkowe oraz kazanie żałobne i lamentacyjne po śmierci króla Szwecji Gustawa II Adolfa i księcia (1647 r.), format 4° (quarto).
- „Drey Discours des Heracliti, oder von der Beweinung des menschlichen Lebens” - „Trzy rozprawy Heraklita, czyli o opłakiwaniu życia ludzkiego”, wydane w Kostrzynie w 1652 r.
- „Den vierten Discours. Ebenda” - „Czwarta rozprawa”, wydana w Kostrzynie w 1654 r.
- „Den fünften Discours” - „Piąty dyskurs” wydana w Kostrzynie w 1655 r.
- „Tractätlein von der Welt” - „Krótki traktat o świecie”, wydany w 1657 r.
- „Annales, oder Geschichtbuch und Chronica der Stadt Züllch” - „Roczniki, czyli księga historyczna i kronika miasta Sulechowa.”, wydana w twierdzy Kostrzyn, druk u Christopha Söhnickena, 1665 (1 arkusz + 1½ arkusza), format quarto (In der Veste Cüstrin, gedruckt bei Christoph Söhnicken, im Jahre 1665 (1 Alphabet, 1½ Bogen) in 4° )[15].

Il. 3 – Pierwsza strona kroniki Sulechowa z 1665 r. autorstwa M. G. Bruchmanna, „Annales...
der Stadt Züllch” (zbiory: Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden)

Oprócz publikacji drukowanych M.G. Bruchmann pozostawił także bogaty zbiór rękopisów, obejmujących m.in. kroniki innych miast, traktaty teologiczne i moralne, pisma retoryczne oraz rozważania o charakterze encyklopedycznym. Były to: „Kleines Chronicon der Stadt Sonenburg” - „Mała kronika miasta Słońska”, przedstawiająca jego założenie, losy, panowania i ogólny stan, 71 stron; „Die Annales der Stadt Schwibsen” - „Roczniki miasta Świebodzina”; „Noetes Leucoreae” - ”Notatki ( lub Zapiski) wittenberskie” - zapewne jest to odniesienie do Wittenbergi; „Statua studiorum Mercurialis” - „Statuty nauki merkurejskiej”; „Quinque Orationes Latinae” - „Pięć mów łacińskich”; „Verschreibung des Königreichs Spanien” - „Rozważania o prawach do korony Hiszpanii”, prawdopodobnie polityczno-prawny tekst o tym, kto mógłby mieć prawo do Hiszpanii i na jakiej podstawie; „Cypressen-Wald oder 100 Abdankungsreden” - „Cyprysowy las, czyli 100 mów pożegnalnych”, w praktyce XVII wieku mowy pożegnalne / pogrzebowe / żałobne wygłaszane po śmierci osób, podczas pogrzebów lub rezygnacji z urzędu; „Euthanasia, die Sterbenskunst” - „Eutanazja, czyli sztuka umierania”, traktat o „dobrym umieraniu” w sensie duchowym i moralnym, a nie rozumieniu współczesnym, medycznym; „Der Teufel und sein wütender Herr” - „Diabeł i jego wściekły pan”, najprawdopodobniej rozważanie moralno-religijne o złu, namiętnościach i relacji człowieka z grzechem (diabłem); „Natur- und Namenbuch” - „Księga natury i nazw”, prawdopodobnie był zbiorem wiedzy o naturze i nazwach (rzeczy i zjawisk); „Eine Decas von Predigten” - „Dziesięć kazań”, teksty kaznodziejskie, najpewniej wygłaszane lub przygotowane na różne okazje liturgiczne; „Ringwaldus redivivus” - „Ringwaldus wskrzeszony”, zapewne barokowa moralistyka chrześcijańska oraz wiele innych. Sam fakt istnienia tak licznych prac Bruchmanna świadczy o jego niezwykłej pracowitości i szerokich zainteresowaniach intelektualnych.

Il. 4 - Fryderyk Wilhelm, elektor Brandenburgii, z pierwszą żoną Ludwiką Henriettą z Nassau-Oranii. Obraz - Gerrita van Honthorsta, 1647 [16]

Marek Maćkowiak, prezes STH

Przypisy:

[1] - Barok – styl w kulturze europejskiej (ok. koniec XVI – połowa XVIII w.), obejmujący sztukę, literaturę, muzykę i architekturę, charakteryzujący się bogactwem form, dynamiką, emocjonalnością oraz skłonnością do kontrastów i efektowności. W literaturze barokowej często występują rozbudowane metafory, konceptyzm, refleksja religijna i tematyka przemijania (vanitas). Termin pochodzi prawdopodobnie od portugalskiego barroco oznaczającego „perłę o nieregularnym kształcie”, co pierwotnie miało wydźwięk pejoratywny, zanim zaczęto go używać jako nazwy epoki.
[2] - Wojna trzydziestoletnia – konflikt zbrojny toczący się w latach 1618–1648 głównie na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego, który z czasem przekształcił się w wojnę ogólnoeuropejską. Rozpoczęła się jako starcie religijne między protestantami a katolikami (defenestracja praska i bunt stanów czeskich), lecz szybko objęła także rywalizację polityczną wielkich mocarstw (m.in. Habsburgów, Francji, Szwecji i państw niemieckich). Wojna doprowadziła do ogromnych zniszczeń demograficznych i gospodarczych w Niemczech, wyludnienia wielu regionów oraz osłabienia władzy cesarskiej. Zakończyła się pokojem westfalskim w 1648 r., który zmienił układ sił w Europie i utrwalił zasadę suwerenności państw.
[3] - Tacyt (Publiusz Korneliusz Tacyt) – rzymski historyk i senator żyjący ok. 56 – ok. 120 n.e., autor ważnych dzieł historiograficznych, m.in. „Roczników” (Annales) oraz „Dziejów” (Historiae). Uznawany za jednego z najwybitniejszych historyków starożytnego Rzymu, ceniony za zwięzły, krytyczny styl oraz dążenie do ukazania mechanizmów władzy, moralności i upadku państwa rzymskiego. W tradycji europejskiej często traktowany jako wzorzec pisarstwa historycznego i źródło refleksji politycznej.
[4] - Joachim Cureus (ok. 1532–1573) – niemiecki historyk, teolog i lekarz, autor kronik i dzieł historycznych dotyczących dziejów Brandenburgii i Pomorza. Najbardziej znany z pracy „Gentis Silesiae Annales” oraz kronik o charakterze regionalnym, w których łączył elementy historiografii humanistycznej z tradycją kronikarską. Jego pisma są ważnym źródłem do dziejów Śląska i północnych ziem Rzeszy w XVI wieku.
[5] - Jacobus Schickfusius (Jakob Schickfuss, 1574–1637) – śląski historyk i kronikarz, autor dzieła „New Vermehrte Schlesische Chronica und Landesbeschreibung” (rozszerzonej kroniki Śląska). Jego prace stanowią jedno z kluczowych źródeł do historii Śląska w okresie późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności. Łączył tradycję kronikarską z elementami opisów geograficzno-historycznych (chorografii).
[6] - Daniel Petzold (Pezold) (1686–1763) – niemiecki rysownik, matematyk i kartograf, autor widoków miast brandenburskich i śląskich; w latach 1710–1715 wykonał 89 rysunków do dziejów Brandenburgii (sygn. także „Betzold”), opublikowanych w 1913 r. w tece Ansichten Märkischer und Pommerscher Städte aus den Jahren 1710–1715.
[7] - Nowa Marchia (łac. Nova Marchia, niem. Neumark) – historyczna kraina i jednostka administracyjna państwa brandenburskiego, powstała w XIII wieku w wyniku ekspansji margrabiów brandenburskich na wschód. Obejmowała tereny na wschód od Odry, m.in. okolice Gorzowa, Kostrzyna, Choszczna i Drezdenka (dzisiejsza północno-zachodnia Polska). Region pełnił funkcję zaplecza gospodarczego i militarnego Brandenburgii, a jego znaczenie wynikało m.in. z kontroli szlaków handlowych oraz kolonizacji osadniczej prowadzonej przez władców brandenburskich. W późniejszych wiekach Nowa Marchia pozostawała częścią państwa pruskiego, a jej przynależność polityczna zmieniała się wraz z przekształceniami granic w Europie Środkowej.
[8] – Johann (Jan) Sigismund (Zygmunt) Hohenzollern (1572–1619) – elektor brandenburski w latach 1608–1619 z dynastii Hohenzollernów. W jego czasach Brandenburgia przejęła w 1618 r. dziedzictwo Prus Książęcych (unia personalna Brandenburgii i Prus). Znany z prób równoważenia wpływów katolickich i protestanckich w Rzeszy oraz z polityki wzmacniania państwa brandenburskiego.
[9] - Georg (Jerzy) Wilhelm Hohenzollern (1595–1640) – elektor brandenburski w latach 1619–1640 z dynastii Hohenzollernów. Jego panowanie przypadło na okres wojny trzydziestoletniej, w czasie której Brandenburgia została poważnie zniszczona. Był władcą słabym politycznie, zależnym od silniejszych potęg (Szwecji i cesarstwa), co ograniczało jego samodzielność w polityce wewnętrznej i zagranicznej.
[10] - Friedrich (Fryderyk) Wilhelm Hohenzollern (1620–1688) – elektor Brandenburgii w latach 1640–1688, znany jako „Wielki Elektor”. Z dynastii Hohenzollernów. Wzmocnił władzę centralną Brandenburgii-Prus, przeprowadził reformy administracyjne i wojskowe oraz stworzył podstawy przyszłej potęgi Prus. Po wojnie trzydziestoletniej odbudowywał kraj i prowadził politykę uniezależniania się od wpływów cesarskich.
[11] - Siegismund Justus Ehrhardts, Presbyterologie des Evangelischen Schlestens, Legnitz gedrukt bey Johann Gottfried Pappäsche, 1783, s. 471-472, §. 17.
[12] - Diakon – w Kościele protestanckim (zwłaszcza w XVII–XIX w.) pomocnik pastora, często odpowiedzialny za nauczanie w szkole parafialnej, katechezę oraz wspieranie pracy duszpasterskiej; niższy stopień w hierarchii kościelnej, nieposiadający pełnych uprawnień duchownego.
[13] - Portret zamieszczony [w:] Gerhard Pomykaj, Gummersbacher Geschichte, Bd. 1: Von den Anfängen bis zum Beginn der napoleonischen Herrschaft 1806 (Beiträge zur Gummersbacher Geschichte 3), Gummersbach: Stadt Gummersbach 1993 (wyd. pol.: Historia Gummersbach, t. 1: Od początków do początku panowania napoleońskiego 1806 r., Gummersbach: miasto Gummersbach 1993).
[14] - Adam von Schwarzenberg (ur. 26 sierpnia 1583, zm. 14 marca 1641) był jednym z najważniejszych polityków Brandenburgii w okresie wojny trzydziestoletniej. Pochodził z katolickiego rodu arystokratycznego i zrobił karierę na dworze elektorskim, stając się bliskim doradcą elektora Jerzy Wilhelm. Od lat 20. XVII w. zasiadał w Tajnej Radzie, a od 1625 r. pełnił funkcję mistrza (Herrenmeister) brandenburskiej gałęzi zakonu joannitów (Zakon Joannitów). W latach ok. 1638–1640, w warunkach kryzysu wojennego, skupił w swoich rękach znaczną część władzy państwowej, prowadząc politykę zbliżenia z Habsburgami, co budziło sprzeciw stanów brandenburskich. Po śmierci elektora jego wpływy gwałtownie osłabły, a wkrótce potem zmarł w Spandau.
[15] - Christoph Söhnicken prowadził warsztat drukarski w latach 1650–1680, gdy Küstrin pełnił funkcję ważnego ośrodka administracyjnego Marchii Brandenburskiej. Jego oficyna wykonywała głównie zamówienia urzędowych druków dla lokalnych władz, szkół kościelnych i parafii luterańskich. Wydawane przez niego broszury i formularze urzędowe stanowiły część administracyjnej infrastruktury wczesnonowożytnego państwa brandenburskiego.
[16] - Obraz przypisywany Gerardowi van Honthorstowi i jego warsztatowi przedstawia parę książęcą: Fryderyka Wilhelma I, elektora Brandenburgii, oraz jego żonę Ludwikę Henriettę Orańską. Dzieło powstało około 1647 roku i należy do nurtu dworskiego portretu reprezentacyjnego, podkreślającego polityczne i dynastyczne powiązania rodu Hohenzollernów z domem Orańskim. Kompozycja, o charakterystycznym dla malarza ujęciu światła i ceremonialnej aranżacji postaci, wpisuje się w barokową tradycję portretu władzy. Obraz znajduje się w zbiorach Mauritshuis (nr inw. 428).

Powrót - Prasa | Aktualności